Vitalogie

29 december 2020 Door cyrilvanos

INLEIDING

VITALOGIE – DE LEER VAN DE LEVENSENERGIE

‘O, nee hè?’ Geert, een ambitieuze, hardwerkende projectmanager, kijkt bij het uitstappen verschrikt naar de achterbank van zijn auto. Daar ligt zijn dochter te slapen in de maxicosi. Op zich een lief plaatje, maar ook een probleem. Geert had haar op weg naar zijn werk namelijk moeten afzetten bij het kinderdagverblijf. Met twee zware projecten aan zijn hoofd en tien deadlines hijgend in zijn nek, is hij dat helemaal vergeten!

Jij hebt ze vast ook weleens: van die momenten waarbij je zo druk bent in je hoofd, dat je niet meer stilstaat bij jezelf en je omgeving. Of perioden waarin het leven jou leidt, in plaats van dat jij je leven leidt. Je voelt je niet fit en vitaal, je gaat slechter slapen en meer piekeren. Na een dag hard werken duik je niet de sportschool in, maar plof je op de bank. Aan alle kanten voel je dat de energie niet stroomt.

Ook in bedrijven zien we dit gebeuren. De krapte op de arbeidsmarkt en de snelheid waarmee de technologie zich ontwikkelt, maakt dat veel mensen een enorme werkdruk ervaren. Het aantal uitgebluste medewerkers neemt nog altijd toe. De een zit al thuis met een burn-out, de ander is zo gejaagd dat het niet is vol te houden, weer een ander voert op de werkvloer ongemotiveerd zijn taken uit.

Misschien herken je het ook wel van de organisatie waar jij werkt. Heb je het gevoel dat je aan mensen moet trekken? Nemen ze te weinig verantwoordelijkheid of eigenaarschap? Gun jij jezelf, je bedrijf en je medewerkers beter? Dan is het goed dat je dit artikel leest. Want het helpt je met de vragen en uitdagingen waar je voor staat. Hoe zorg je er bijvoorbeeld voor dat die oudere werknemer niet langer de kerstbomen aftelt tot aan zijn pensioen? Hoe verander je zijn mindset zo dat die laatste jaren van zijn werkende leven de meest inspirerende worden uit zijn loopbaan, waar hij met trots en voldoening op terug kan kijken? Hoe help je jonge ouders als Geert, die niet weten hoe ze het allemaal rondgebreid krijgen, aan een gezonde werk-privébalans? Hoe breng je een succesvolle gedragsverandering tot stand bij jezelf en je collega’s? Hoe geef je met kleine aanpassingen je team een grote energieboost?

De sleutel tot succes is vitamine A: (bewuste) Aandacht. Stilstaan bij jezelf en je omgeving. En daar vervolgens je collega’s mee helpen. Kortom: je moet je bekwamen in de vitalogie.

VITALOGIE, WAT IS DAT?

Laten we eerst eens kijken wat vitalogie nou precies is. Als het woord in Van Dale zou staan, zou de betekenis luiden:

vitalogie

› Latijn: vita (leven) + Grieks: logos (leer)

leer van de vitaliteit van levende wezens en levensvormen

Een beoefenaar van de vitalogie wordt een vitaloog genoemd. Het woord ‘vitalogisch’ betekent: met betrekking tot de levenskracht van levende wezens. Het heeft dus te maken met levensenergie.

Vitalogie is de leer van de menselijke lichamelijke en geestelijke levenskracht die wordt gestuurd door bewust en onbewust gedrag. Vitalogie helpt mensen om inzicht te krijgen in de factoren die ervoor zorgen dat zij zich sterk en fit voelen en beschikken over mentale veerkracht en doorzettingsvermogen.

Vitalogie gaat over persoonlijk leiderschap en zelfregie. Het gaat over (weer) de controle en verantwoordelijkheid nemen over je leven. Daar is lef voor nodig en een gezonde portie zelfliefde (‘ik ben het waard’). Het vraagt ook om vertrouwen in jezelf: dat de keuzes die je maakt goed voor je zijn, ongeacht wat anderen daarvan vinden.

Vitalogie is dus een breed begrip. Het raakt niet alleen het fysieke lichaam, maar ook het mentale, sociale en spirituele deel. Deze elementen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en hebben een directe invloed op elkaar. De vitaliteitsschijf (zie figuur 1) maakt dit in één oogopslag inzichtelijk; ze representeert een integrale kijk op vitaliteit. Om je energiek te voelen, is een cadans nodig van het lichaam (fysiologisch), de geest (psychologisch), de omgeving (ecologisch) en zingeving (filosofisch). Waar het om gaat, is dat je leert je energie – of het gebrek daaraan – te ontleden. En je ervan bewust te worden aan welke knop je moet draaien om de energie (weer) te laten stromen.

image

Figuur 1 – Vitaliteitsschijf: de vijf aandachtsgebieden voor het verkrijgen en behouden van levensenergie

BLIJVEND IN BALANS BESTAAT NIETStreef jij naar een goede balans tussen werk en privé? Tussen sterk zijn en jezelf kwetsbaar durven opstellen? Tussen meegaan met anderen en je eigen pad bewandelen? Dan is er slecht (of juist supergoed) nieuws voor je: duurzaam in balans zijn bestaat niet. Balans is een kort moment van evenwicht dat al snel weer doorbuigt naar de ene of de andere kant. Probeer die balans dan ook niet vast te houden, dat levert alleen maar stress op.Het leven is als een hartslag op een ecg-monitor: het kent pieken en dalen. Er zijn volop mooie momenten, maar je vindt ook uitdagingen op je pad. Continu is er een afwisseling tussen bewegen en stilstaan. Wanneer je beseft dat blijvend in balans zijn niet bestaat – en je daar dus ook niet naar streeft – ontstaat ontspanning. Met af en toe plankgas geven is niets mis, zolang je daarna het gaspedaal maar weer loslaat. Anderen helpen om hun doelen te halen is prima, zolang je daarna maar weer je eigen pad volgt.Zo is het ook met de vitaliteitsschijf. De integrale visie waarop deze is gebaseerd, beschouwt de mens als één geheel. Zijn lichaam en al zijn gevoelens, emoties, gedachten, zijn omgeving en zijn zorgen en verlangens zijn met elkaar verbonden en beïnvloeden elkaar. Gebeurt er wat op het ene niveau, dan heeft dat direct effect op een ander niveau. Alle energiebronnen blijvend in balans houden, is een utopie. Zo werkt het leven nou eenmaal niet. De kunst is om regelmatig opnieuw even stil te staan bij hoe je op elk vlak scoort (in ‘Vitalogie; wees zelfbewust, houd de zaag scherp en blijf jezelf ontwikkelen’ vind je daarvoor een handige test) en zo nodig actie te ondernemen.Streef niet naar balans, maar naar een gezond, natuurlijk ritme. Ga voor cadans!

In de vitaliteitsschijf zijn de vier basisbehoeften van de mens te herkennen, zoals Stephen Covey die beschreef in zijn boek De 8ste eigenschap. Hij signaleert daarin ‘het paradigma van de complete mens’. In de kern zijn wij vierdimensionale wezens, met een lichaam, hoofd, hart en ziel. In vrijwel alle westerse en oosterse filosofieën tref je steeds eenzelfde fysieke, mentale, sociaal-emotionele en spirituele dimensie aan. Deze worden weliswaar met verschillende termen aangeduid, maar komen ongeveer op hetzelfde neer. Ze vertegenwoordigen de vier basisbehoeften van de mens, te weten: leven (fysiek), leren (groei en ontwikkeling), liefhebben (relaties) en iets nalaten (bijdragen, ertoe doen). Als we deze behoeften weten te vervullen, komen we in ‘balans’ met onszelf en kunnen we onze talenten ontplooien en benutten.

Omdat bewustwording een cruciale rol speelt in het geheel is dit als een apart onderdeel opgenomen in de vitaliteitsschijf, onder de noemer ‘vitalogisch’. Het biedt een logisch denkkader waarin de noodzaak en het nut van vitaal leven centraal staan. Want … zonder noodzaak geen verandering!

SUCCESVOL VERANDEREN

De vitaliteitsschijf helpt je om succesvolle interventies te plegen. Bij jezelf en je team. Daarbij gaat het dus om vier energiebronnen, binnen deze vijf aandachtsgebieden:

1. VITALOGISCH

de noodzaak en de keuzes die je dient te maken om vitaler te leven

2. FYSIOLOGISCH

je lichaam en je levensstijl

3. PSYCHOLOGISCH

je mindset en je emoties

4. ECOLOGISCH

het samenspel tussen jou en je omgeving

5. FILOSOFISCH

jouw innerlijke waarom, je talenten en je drijfveren

Wat je wilt, is dat de energie stroomt. Dan zit je lekker in je vel en krijg je veel voor elkaar. Maar het omgekeerde kan ook gebeuren: je hebt geen puf om je in te zetten voor een echt goed resultaat en voelt je futloos. Zie je dat bij je medewerkers gebeuren, dan is het zaak dat je de dialoog met ze aangaat. Deze artikelen over vitalogie leren je hoe je dat doet. Aan de hand van een doordachte theorie, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten, en met volop voorbeelden uit de praktijk. Een vitaal leider is zich ervan bewust dat zijn positieve energie aanstekelijk werkt, maar ook dat zijn negatieve energie besmettelijk is.

De kunst is om vanuit de verbinding met jezelf de verbinding met de ander te maken en daardoor de energie tussen jullie te laten stromen. Een vitaal leider stimuleert de zelfregie bij zijn teamleden, zodat zij verantwoordelijkheid nemen over hun eigen vitaliteit. Het artikel ‘Vitaal leiderschap’ laat zien hoe je vitaal leiderschap vormgeeft in de praktijk.

De formule voor succesvol veranderen vind je in ‘Vitalogie; wees zelfbewust, houd de zaag scherp en blijf jezelf ontwikkelen’. Zo ook het zelftransformatiemodel, dat begint met zelfreflectie (stilstaan bij wat je beweegt) en via zelfverbinding en zelfliefde leidt naar waar het allemaal om draait: zelfregie. De artikelen over energiebronnen behandelen elk een energiebron van de vitaliteitsschijf (fysiologisch, psychologisch, ecologisch, filosofisch). Als je weet aan welke knop je moet draaien, wordt fit en vitaal zijn een stuk makkelijker. Een kleine verandering op een van de vier gebieden kan al een enorm verschil maken. Iets meer bewegen, iets gezonder eten, iets beter slapen, iets meer ontspanning, een iets positievere mindset – alles hangt met elkaar samen. Als je meer beweegt, ben je meer ontspannen; als je beter slaapt, eet je vaak ook beter. Een kleine verandering leidt vaak tot een volgende verandering en al snel voelen gezonde beslissingen beter dan ongezonde beslissingen. Daarmee is het vliegwiel van de vitaliteitsschijf in werking gezet!

Begin bij jezelf, ervaar wat het met je doet als je zelf met de tips aan de slag gaat. Het is dé manier om daarna ook je collega’s vooruit te helpen. Als je jezelf meer bewust bent van je eigen vitaliteit, leer je jezelf beter kennen en sta je ook meer in verbinding met jezelf en je omgeving.

VERTRAGEN OM TE VERSNELLEN

Duurzame verandering vraagt, naast de voorbeeldfunctie die je als leidinggevende hebt, om eigenaarschap bij je medewerkers, zodat besluiten breed gedragen worden. Het BOB-proces (ook wel bekend als de driefasetheorie, ontwikkeld door de sociaal psycholoog Robert Freed Bales) is hiervoor een handige tool. In drie stappen – Beeldvorming, Oordeelsvorming, Besluitvorming – werk je toe naar meer energie en zelfregie binnen je team. Je kunt hetzelfde proces doorlopen om je eigen vitaliteit te vergroten. De belangrijkste vragen per fase zijn:

1. BEELDVORMING

Wat is vitaliteit? Welke gemeenschappelijke taal hanteren we? Welke informatie verzamelen we? Welke bronnen gebruiken we?

2. OORDEELSVORMING

Hoe is het op dit moment met mijn vitaliteit en die van mijn teamleden en de organisatie gesteld? Wat vinden we hiervan en hoe zouden we willen dat deze is?

3. BESLUITVORMING

Wat zijn de doelen? Wat is er nodig om die te bereiken? Welke kleine stap leidt tot grote verandering?

In de praktijk ziet dit proces er vaak zo uit:

image

Figuur 2 – Het BOB-proces in de praktijk: weinig tijd voor beeldvorming, veel voor besluitvorming

Er wordt weinig tijd (zo’n 10%) besteed aan beeldvorming, iets meer aan oordeelsvorming (zo’n 30%), maar de meeste aandacht gaat uit naar de besluitvorming (zo’n 60%). We hebben de neiging al besluiten te gaan nemen voordat het probleem echt duidelijk is. Dat is niet handig, want als we te vroeg denken de dingen te begrijpen, is de kans groot dat we iets missen. In bedrijven die weinig tijd besteden aan de beeldvorming, verloopt de oordeelsvorming dan ook vaak moeizaam, omdat er steeds nieuwe, aanvullende informatie wordt ingebracht. Dit maakt het verkrijgen van draagvlak in de besluitvormingsfase een hele klus, die ook nog eens veel tijd kost.

Veel slimmer is het dan ook om de piramide om te draaien en vooral tijd te besteden aan de beeldvormingsfase (figuur 3). Soms moet je vertragen om te versnellen. Wanneer je een compleet plaatje hebt van het probleem, kun je besluiten nemen die de werkelijke oorzaak aanpakken. Omdat iedereen zich kan vinden in de analyse, worden de besluiten bovendien door het hele team gedragen. Naast betere resultaten levert deze aanpak ook nog eens tijdwinst op.

image

Figuur 3 – Omkering van de tijdsbesteding in het BOB-proces: een stabiele basis en in minder tijd meer resultaat

Hoe belangrijk zo’n compleet plaatje is, wordt mooi duidelijk in de Indiase parabel ‘De blinde mannen en de olifant’ (vertaald naar het Engels door John Godfrey Saxe). Zes blinde reizigers lopen op hun levensweg tegen verschillende delen van een olifant aan. De een voelt aan een slagtand en concludeert dat een olifant een soort speer is. Een ander grijpt bij toeval in de kronkelende slurf en vindt dat een olifant op een slang lijkt. Een derde vergelijkt het dier met een touw omdat hij de staart te pakken heeft. Zo schept elke blinde zijn eigen versie van de realiteit, gebaseerd op zijn persoonlijke, beperkte ervaring en perspectief en niet gebaseerd op het hele plaatje.

Zo gaat het ook vaak met het in kaart brengen van vitaliteit bij jezelf, je team of binnen de hele organisatie. Er wordt vaak gekeken naar slechts één onderdeel van het begrip ‘vitaliteit’. Met als resultaat dat er besluiten vallen die niet gedragen worden en dus ook niet leiden tot een duurzame gedragsverandering. Belangrijk is om ‘de complete olifant’ te zien. Zorg dan ook dat iedereen hetzelfde beeld als startpunt neemt en spreek van tevoren af op basis van welke criteria je een oordeel vormt. Het besluit volgt dan eigenlijk vanzelf.

HET BELANG VAN EEN GEMEENSCHAPPELIJKE TAALDe werkelijkheid zien we allemaal door onze eigen bril. Iedereen heeft een eigen, vaak beperkt beeld van het probleem en de oplossing. We steken er veel energie in om de ander te overtuigen van onze visie en ons gelijk. Leidt dit tot het gewenste resultaat? Nee, de ambities van je organisatie maak je alleen waar als je een gemeenschappelijke taal hanteert. Een heldere taal waarmee je energie en een gezonde drive creëert. Zo’n 80% van de mensen denkt bij het begrip ‘vitaliteit’ alleen aan gezond eten en bewegen. Maar zoals de vitaliteitsschijf laat zien, is het veel meer dan dat. Een fruitmand neerzetten of een lunchwandeling faciliteren is echt niet voldoende om je medewerkers vitaal te houden. Je taak als leidinggevende is aan je mensen uitleggen hoe breed het begrip ‘vitaliteit’ is en achterhalen aan welke knop er moet worden gedraaid. Een gemeenschappelijke taal is nodig om de ander op zijn gedrag te kunnen aanspreken. Zo’n kader voorkomt dat iedereen vanuit zijn eigen beperkte beeld naar de situatie blijft kijken, waardoor er al snel discussie ontstaat over genomen besluiten. Neem in de beeldvormingsfase dan ook volop de tijd om alle data, feiten, meningen en invalshoeken te verzamelen. Zet ze voor jezelf en met elkaar op een rij en loop er eens een ‘rondje omheen’. Bepaal ook samen hoe je verderop in het proces tot een besluit komt. Dit levert betere besluiten op, die je ook nog eens minder energie kosten.

Door het lezen van de artikelen leer je – voor jezelf en met anderen – bij elke energiebron het BOB-proces succesvol te doorlopen. Je weet je inbreng en effectiviteit bij het behandelen van vitaliteitsvraagstukken te vergroten. Je krijgt de belangrijkste feiten op tafel. Je krijgt helder op basis van welke criteria het oordeel tot stand komt. Tot slot weet je een afgewogen en gedragen besluit te nemen.

Bij elk artikel vind je twee stuks laaghangend fruit, die je de energie geven om vervolgens meer onderdelen van de vitaliteitsschijf aan te pakken. Bedenk wel: duurzame gedragsverandering en de bewustwording die daarvoor nodig is realiseer je niet in één dag. Gun jezelf dan ook de tijd. Leg het artikel af en toe even weg, neem een ‘vitalogisch momentje’, reflecteer op wat je hebt gelezen en maak je een oefening eigen. De tips en adviezen in de praktijk brengen is natuurlijk prachtig. Maar probeer dat niet allemaal in één week voor elkaar te krijgen. Stap voor stap naar je doel toewerken vergroot de kans op een succeservaring en dus op een vliegwieleffect.

‘Zonder noodzaak
geen verandering.’

auteur: Klaas Koster, uitgeverij Boom